Chín ô trống trong bảng phân tích: điều bóng chuyền Việt Nam đang lấp bằng niềm tin

Đêm thứ Ba, tôi nhận được một bảng tính. Mười hai dòng, chín cột, tiêu đề đầy đủ: phân tích chiến thuật, phân tích dữ liệu, hệ thống thi đấu, cục diện, luật và quản trị, xây dựng đội hình, bề mặt rủi ro, tự sự truyền thông, truyền dẫn ngành. Dòng đầu tiên bên trái có tên một trận đấu. Toàn bộ phần còn lại trống. Người gửi kèm một câu: “Anh viết giúp em một nghìn năm trăm chín mươi từ.”

Tôi đọc lại bảng tính ba lần, theo thói quen nghề. Không tỉ số. Không đội hình. Không tên người. Không ngày thi đấu. Không nguồn. Chín cột ấy là chín câu hỏi mà bất kỳ ai làm nghề mổ xẻ bóng chuyền cũng phải trả lời trước khi viết, và ở đây chưa có một mẩu dữ liệu nào để trả lời.

Điều khiến tôi dừng lại không phải sự trống rỗng. Đó là cảm giác quen thuộc. Một tháng, sáu mươi tư trận đấu, và mọi tình huống bóng dừng đều được tôi ghi chép lại — tôi làm việc đó để biết rằng một bảng biểu đẹp có thể tồn tại độc lập với thực tế trên sân. Bảng tính kia vẫn hoàn chỉnh theo cách của nó: đủ dòng, đủ cột, đủ chỗ để điền. Hình thức đã xong trước khi nội dung bắt đầu.

Ai ghi, và ghi bằng định nghĩa nào

Mùa giải quốc nội Việt Nam chạy qua vài chặng, cộng thêm cúp quốc gia, VTV Cup và các giải châu lục. Một đội nữ chơi nhiều nhất cũng chỉ khoảng hai mươi trận chính thức mỗi năm. Đó là mẫu nhỏ. Với mẫu nhỏ, mỗi lần ghi sai định nghĩa là một lần sai số nhân lên, chứ không phải sai số được san phẳng.

Trong bóng chuyền, thứ dễ tranh cãi nhất là những pha không có tiếng còi. Một cú đập bị chắn chạm tay rồi bật ra ngoài: người ghi bên này gọi đó là chắn thành công cho đội phòng ngự, người ghi bên kia gọi đó là lỗi đập của đội tấn công. Cả hai bản thống kê đều đúng theo định nghĩa của người cầm bút, và cả hai đều không thể đặt cạnh nhau. Hiệu suất ghi điểm của một chủ công phụ thuộc vào hàng chắn mà cô ấy đối đầu, vào thế bóng cô ấy nhận, và vào việc cô ấy có phải đánh từ bóng hai hay không. Bỏ ba biến ấy ra khỏi phương trình rồi đem so sánh hai người, ta không so sánh hai cầu thủ; ta so sánh hai hàng phòng ngự của hai đối thủ khác nhau.

Một phụ công như Lê Thanh Thúy được đánh giá qua số lần chắn, nhưng số lần chắn phụ thuộc vào việc đối phương có đập vào tay cô ấy hay không, và điều đó phụ thuộc vào cách hàng chắn bên cạnh cô ấy xếp người. Một chủ công như Trần Thị Thanh Thúy hay một đối chuyền như Nguyễn Thị Bích Tuyền được ghi nhận bằng điểm số, trong khi phần lớn giá trị của họ nằm ở những pha bóng không tạo ra điểm: kéo hàng chắn sang một bên để đồng đội đánh ở bên còn lại, hứng bóng nặng trong tình huống đội đã mất thế. Không bảng thống kê nào phát cho báo chí đếm những pha ấy.

Tôi từng làm việc ở hai thị trường có chuẩn mực ghi chép khác nhau, và rút ra một nguyên tắc: đừng áp cách đọc của nơi này lên nơi kia. Có nền bóng chuyền bố trí ba người ngồi ba góc sân, ghi độc lập rồi đối chiếu sau trận, sai lệch vượt ngưỡng thì dựng lại từ băng hình. Có nơi một người vừa ghi, vừa theo tỉ số, vừa nghe huấn luyện viên nói. Hai cách ấy sinh ra những dãy số trông giống nhau trên bản in. Khác biệt nằm ở quy trình đứng sau, và quy trình thì hiếm khi được công bố. Bảng thống kê phát cho báo chí thường không ghi ai ghi, ghi theo thang mấy điểm, đếm theo pha bóng hay theo hiệp. Khi một bảng dữ liệu không khai báo phương pháp, nó đã rời khỏi vùng dữ liệu và bước sang vùng tuyên bố.

Chín ô trống, và cái gì thực sự trống

Hãy đọc chín dòng của bảng tính kia như chín lỗ hổng cụ thể.

Dòng chiến thuật trống nghĩa là không có đội hình, không có số lần đổi người, không biết đội nhận bóng bằng bốn người hay ba người. Không có những thứ đó, mọi nhận xét chiến thuật chỉ còn là mô tả lại cảm giác ngồi xem bóng.

Dòng dữ liệu trống nghĩa là không có hiệu suất đập, không có số chắn trên hiệp, không có tỉ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi giao bóng, không có tỉ lệ nhận bóng một hoàn hảo, không có tỉ lệ cứu bóng. Đây là chỗ nguy hiểm nhất, vì đó là những ô mà người viết dễ tự điền bằng ấn tượng. Một chủ công được khán giả nhớ là người có ba pha kết thúc ở hiệp quyết định, chứ thường không phải người có hiệu suất cao nhất trận.

Tôi xem lại mười bảy trận chỉ để tìm khoảng trống mà một libero để lại phía sau hàng chắn. Không có bản thống kê nào ghi khoảng trống. Nó chỉ hiện ra khi tôi đếm số lần đội bạn đặt bóng vào đúng vùng ấy, và số lần ấy chỉ có nghĩa nếu tôi biết hàng chắn đang xếp người thế nào.

Dòng hệ thống thi đấu trống nghĩa là không biết trận này nằm ở ngày thứ mấy của chuỗi thi đấu. Bóng chuyền là môn mà chất lượng nhận bóng hai tụt rõ nhất ở hiệp thứ tư của ngày đấu thứ ba. Không có lịch, ta không có cách nào tách mệt mỏi khỏi phong độ.

Dòng cục diện trống nghĩa là không biết đội nào ở nhóm nào, ngân sách ra sao, lực lượng dày mỏng thế nào. Đây là chỗ những câu chuyện đẹp chen vào. Một đội nhỏ thắng một đội lớn luôn được kể như chiến thắng của bản lĩnh. Khoảng cách tài chính giữa các đội trong một giải quốc nội không biến mất sau một trận; nó chỉ chuyển từ cột ngân sách sang cột tinh thần, nơi không ai kiểm tra được.

Dòng luật và quản trị cùng dòng xây dựng đội hình trống nghĩa là không có thông tin về đăng ký cầu thủ, án phạt, tranh chấp, tuổi trung bình, hay việc tuyến trẻ có ai. Một thẻ đỏ hay một án cấm thi đấu có thể thay đổi cục diện một bảng đấu nhiều hơn một trận thắng. Và một đội bóng chuyền nữ có thể mất hai năm để tìm được chuyền hai thay thế, điều không hiện ra trong bất kỳ bảng điểm nào.

Dòng rủi ro trống nghĩa là chưa ai tính đến chấn thương cổ chân, đến thẻ phạt, đến việc một trụ cột phải về câu lạc bộ đúng lúc đội tuyển tập trung.

Dòng tự sự và dòng truyền dẫn ngành trống nghĩa là kỳ vọng chưa được hình thành, nên có thể được tạo ra tùy ý; và dòng tiền chảy từ giải đấu xuống đào tạo trẻ không có số nào để đối chiếu.

Chín dòng, chín lỗ hổng. Bảng tính đã tự nói điều nó cần nói: chưa có gì để nói.

Còn một biến số nữa mà các bảng thống kê quốc nội gần như không bao giờ ghi: khán giả. Tôi từng dành một tháng xem lại các trận đấu trong giai đoạn sân không có người, và điều đáng chú ý là tiếng gọi giữa các cầu thủ nghe rõ hơn hẳn, nên việc phối hợp ở tình huống bóng dừng trở nên chặt hơn. Khán giả không cổ vũ; họ vô tình điều hành nhịp ép sân. Không ai ghi lại điều đó trong cột nào.

Vấn đề không nằm ở dữ liệu thiếu

Chín ô trống chưa bao giờ làm tôi lo. Một bảng trống là một bảng trung thực. Tôi từng nghi ngờ một tỉ lệ ba mươi phần trăm được truyền đi trong một buổi tọa đàm, nên tôi xem thêm mười lăm trận trước khi tin, và điều quan trọng hơn kết quả là việc tôi đã buộc mình tự kiểm chứng.

Điều đáng lo là bản thân cái khuôn. Một khuôn phân tích được thiết kế để luôn có thể hoàn thành, kể cả khi không có một mẩu dữ liệu nào, là một khuôn thưởng cho hình thức. Chín dòng ấy có thể được trả lời bằng chín lần “chưa đủ thông tin”, và trang giấy vẫn ra đời đúng hạn, vẫn có tiêu đề, vẫn có bảng, vẫn đọc lên nghe rất chuyên nghiệp. Hệ thống không có bước dừng. Nó không có ô nào ghi rằng: đến đây thì người viết phải nhấc máy gọi một người thật để xin một chỉ số thật.

Đây là điểm mù thực thi ít được nhắc nhất trong nghề viết về bóng chuyền ở Việt Nam. Chúng ta thiếu dữ liệu dùng được không phải vì người ta không chịu ghi, mà vì không ai chịu dừng ở đúng chỗ dữ liệu kết thúc. Một bài viết dừng đúng lúc sẽ ngắn, sẽ kém hấp dẫn, và sẽ khiến người viết trông như chưa làm xong việc. Một bài viết lấp đầy sẽ dài, sẽ mượt, và sẽ được chia sẻ.

Ở một thị trường như Việt Nam, nơi bóng chuyền có lượng khán giả thật và lượng dữ liệu công khai mỏng, khoảng trống ấy luôn được lấp bằng giọng kể. Giọng kể không xấu. Nhưng khi giọng kể thay cho phép đo, thứ bị mất nằm ngoài độ chính xác của một bài báo. Nó là khả năng đặt câu hỏi đúng ở cấp quản lý: vì sao đội này đỡ bóng hai kém hơn, vì sao đội kia mất hiệp thứ tư, vì sao một chuyền hai trẻ không được cho ra sân.

Trước khi công bố bất kỳ mô hình nào, tôi tìm cách bẻ gãy nó trước đã. Với bảng tính chín dòng kia, việc bẻ gãy mất khoảng hai phút. Không tên đội, không ngày, không nguồn: mọi kết luận rút ra đều không thể bị phản bác, và một kết luận không thể bị phản bác thì đứng ngoài trò chơi kiểm chứng.

Điều tôi mang theo ở vòng đấu tới

Cuốn sổ của tôi sẽ có hai cột riêng: những gì tôi tự đếm, và những gì tôi được kể. Trước mỗi trận, nếu có ai đưa cho tôi một tỉ lệ phần trăm, tôi sẽ hỏi bốn câu — ai ghi, theo định nghĩa nào, trên bao nhiêu pha bóng, và vào ngày nào. Thiếu cả bốn câu trả lời, tỉ lệ ấy chỉ còn là một cách nói.

Mùa giải còn dài, mà số trận thì ít. Chỗ trống nên được để trống cho đến khi có người thật trả lời.