VTV3 lên tiếng về luật Esports và hệ thống tổ chức sau án phạt Himass và TanVuu

VTV3 lên tiếng về luật Esports và hệ thống tổ chức sau án phạt Himass và TanVuu

Có một khoảnh khắc trong đoạn phát sóng mà tôi phải bấm nút tạm dừng. Không phải pha xử lý nào. Chỉ là một người chơi ngồi im trước màn hình đã tắt, hai bàn tay đặt trên bàn phím như đang chờ ai đó nói cho anh hiểu chuyện gì vừa xảy ra. Tôi không dự đoán kết quả, tôi chỉ đọc câu chuyện đang viết dở. Và câu chuyện lần này được viết dở ngay giữa một chương mà tôi từng nghĩ đã khép lại từ lâu: chương về quyền lực tập trung trong tay một nhà phát hành, nơi luật chơi, giải đấu và án phạt cùng nằm dưới một mái nhà.

Án phạt dành cho Himass và TanVuu, hai tuyển thủ PUBG người Việt Nam, đã đẩy một sự việc tưởng chừng chỉ quẩn quanh trong cộng đồng game thủ lên sóng truyền hình quốc gia. VTV3 lên tiếng. Không phải để phán xét ai đúng ai sai. Họ đòi một điều căn bản hơn, và cũng khó trả lời hơn: những người này đã vi phạm điều gì, và quy trình xử lý đã diễn ra như thế nào. Khi một đài truyền hình quốc gia đặt câu hỏi đó, câu chuyện đã rời khỏi sân đấu từ lâu.

Tôi ngồi lại rất lâu với chi tiết này. Krafton, nhà phát hành PUBG, ban hành án phạt trải rộng trên toàn bộ các giải đấu PUBG toàn cầu. Không phải một giải. Không phải một khu vực. Toàn bộ hệ thống. Đó là mức chế tài rộng nhất có thể áp lên một tuyển thủ mà chưa cần đến lệnh cấm vĩnh viễn. Và điều khiến tôi chú ý hơn cả là bối cảnh mà án phạt được cho là bắt nguồn: một giải showmatch. Một giải đấu giao hữu, nơi tính cạnh tranh vốn được thiết kế ở mức thấp hơn các giải chính thức.

Sân vận động trống không bao giờ trống, nếu ta biết lắng nghe. Trong khoảng lặng giữa hai làn sóng phản ứng, tôi nghe thấy một câu hỏi cũ kỹ của ngành esports, câu hỏi mà mỗi khi có biến cố lại trồi lên rồi lại chìm xuống: ai làm ra luật, ai tổ chức giải, và ai ngồi phán xử? Ở thể thao truyền thống, ba vai đó nằm ở ba phòng khác nhau, có khi đối trọng lẫn nhau. Ở esports, cả ba thường nằm chung một công ty. Đó là gốc rễ của mọi cuộc tranh luận.

Bối cảnh: khi một án phạt vượt khỏi ranh giới của một trận đấu

Để hiểu vì sao sự việc lần này không giống những lần ồn ào trước, cần đặt nó vào đúng tầng của nó. Đây không phải bài toán bản vá. Không có bản cập nhật vũ khí nào, không có vòng xoay bản đồ nào, không có thay đổi cơ chế nào được nhắc tới. Cũng không phải bài toán đội hình. Không có thương vụ chuyển nhượng, không có bản hợp đồng, không có một con số tài chính nào xuất hiện. Những người bị phạt ở đây bước vào câu chuyện với tư cách chủ thể hành chính và pháp lý, chứ không phải chủ thể thi đấu.

Himass và TanVuu là hai tuyển thủ PUBG người Việt Nam. Cả hai cùng bị cấm tham dự mọi giải đấu PUBG toàn cầu do Krafton quản lý. Không có dữ liệu về phong độ, về vai trò trong đội, về giá trị chuyển nhượng. Nguồn tin không cung cấp một chỉ số thi đấu nào, và tôi sẽ không tự vẽ ra chúng. Điều duy nhất ta biết chắc về vị thế của họ là một con số đến từ phía cộng đồng: 4,1 triệu chữ ký đòi công lý. Con số đó nói lên rất nhiều về họ với tư cách hiện tượng công chúng, và nói rất ít về họ với tư cách tuyển thủ.

Cả hai đều có đội quản lý, và các đội quản lý này đã nộp đơn kháng cáo. Đây là chi tiết đáng dừng lại. Trong một nền esports mà tầng lớp đại diện còn mỏng, việc hai tuyển thủ có đơn vị đứng ra kháng cáo cho thấy một hạ tầng nghề nghiệp đã hình thành. Nó cũng có nghĩa là tồn tại một cơ chế xem xét lại bên trong hệ thống của nhà phát hành. Nhưng cơ chế đó có độc lập hay không, nguồn tin không nói. Và đó chính là tử huyệt của câu chuyện.

Bối cảnh rộng hơn: Việt Nam đang ở giai đoạn mà sức mạnh thi đấu và sức mạnh công chúng tăng nhanh hơn năng lực thể chế. Tấm huy chương esports đầu tiên của Việt Nam tại một kỳ ASIAD là bằng chứng cho sự trưởng thành trên sân đấu. Sự xuất hiện của VTV3, của các streamer quốc dân như Độ Mixi và PewPew trong dòng chảy thông tin, là bằng chứng cho sự trưởng thành trong nhận thức cộng đồng. Nhưng khi một biến cố xảy ra, phần thể chế lộ ra khoảng trống. Đây là mô thức quen thuộc của các khu vực esports đang lên.

Tôi theo dõi các trận đấu PUBG ở khu vực Đông Nam Á nhiều năm, và điều tôi luôn ghi chú không phải là kết quả, mà là cách cộng đồng phản ứng với các quyết định từ trên cao. Ở nhiều thị trường, phản ứng dừng lại ở vài ngày bàn tán rồi tan. Lần này thì khác. Lần này câu chuyện có một hướng đi mới: nó chạm vào câu hỏi về luật, và về việc ai được quyền viết luật.

Core: cấu trúc tam giác quyền lực và cái giá của sự thiếu minh bạch

Để hiểu trọn vẹn luận điểm mà VTV3 đặt ra, cần nhìn vào kiến trúc quản trị của esports như một tổng thể. Ở các môn thể thao ra đời từ thế kỷ trước, một liên đoàn độc lập đứng ra viết luật, một ban tổ chức đứng ra vận hành giải, và một hội đồng trọng tài hoặc cơ quan phúc thẩm đứng ra xử lý tranh chấp. Ba chân kiềng đó tạo ra kiểm soát và đối trọng. Khi một bên sai, hai bên còn lại có thể chất vấn. Sự chia tách quyền lực không phải là hình thức, mà là cơ chế bảo vệ tính chính trực của toàn hệ thống.

Esports, đặc biệt là các tựa game thuộc sở hữu tư nhân như PUBG, vận hành theo mô hình khác hẳn. Nhà phát hành sở hữu trí tuệ, nên nhà phát hành viết luật. Nhà phát hành sở hữu sinh thái, nên nhà phát hành tổ chức giải. Nhà phát hành nắm quyền kiểm soát sự kiện, nên nhà phát hành ra án phạt. Ba vai gộp thành một. Cấu trúc này có ưu điểm của nó: ra quyết định nhanh, triển khai đồng bộ, không có tranh cãi giữa các tổ chức. Nhưng ưu điểm đó đi kèm một lỗ hổng: khi nhà phát hành vừa đặt ra luật vừa xét xử hành vi, mọi phán quyết đều mang theo một câu hỏi không thể gỡ. Ai kiểm tra người kiểm tra?

Đó chính là điều mà phát sóng của VTV3 chạm tới. Không có liên đoàn thống nhất trong esports, và vì không có liên đoàn thống nhất, nên mỗi khi một biến cố gây tranh cãi nổ ra, cuộc tranh luận không thể dừng ở câu hỏi quy trình. Nó buộc phải đi xa hơn, tới cấu trúc. Cộng đồng hỏi vì sao một tổ chức vừa làm luật vừa xử án lại có thể tự đảm bảo tính công bằng cho chính mình. Đây là câu hỏi mang tính hệ thống, không phải câu hỏi dành riêng cho vụ việc của hai tuyển thủ Việt Nam.

Ở đây có một phân tầng tinh tế mà tôi muốn tách bạch. Có hai loại vấn đề khác nhau thường bị trộn lẫn trong các cuộc tranh luận. Loại thứ nhất là vấn đề về hành vi: liệu người bị phạt có vi phạm hay không. Loại thứ hai là vấn đề về quy trình: liệu cách xử lý có minh bạch và nhất quán hay không. VTV3 đặt trọng tâm vào loại thứ hai. Họ không tuyên bố các tuyển thủ vô tội. Họ không phán quyết thay cho nhà phát hành. Họ chỉ đòi được biết điều gì đã bị vi phạm và quy trình xử lý đã diễn ra ra sao. Đây là một đòi hỏi khiêm tốn về mặt tuyên bố, nhưng rất nặng về mặt hệ thống. Vì để trả lời được nó, nhà phát hành phải công khai cơ chế, và để công khai cơ chế, nhà phát hành phải chấp nhận một mức độ giám sát mà cấu trúc hiện tại chưa từng đòi hỏi.

Điểm thứ hai là tính tương xứng giữa cấp độ giải đấu và mức độ chế tài. Án phạt trải trên toàn bộ hệ thống giải đấu toàn cầu là chế tài nặng nhất có thể áp lên một tuyển thủ ngoài lệnh cấm vĩnh viễn. Nhưng bối cảnh được cho là liên quan đến một giải showmatch, tức một giải có tính chất biểu diễn giao hữu. Nếu đúng như vậy, thì tồn tại một vùng xám: các tiêu chuẩn minh bạch và nhất quán có được áp dụng đồng đều cho cả giải chính thức và giải giao hữu hay không. Một hệ thống xử lý tốt phải trả lời được câu hỏi này bằng văn bản trước khi có biến cố, chứ không phải bằng phản ứng sau khi biến cố nổ ra. Ở đây, ranh giới đó chưa được xác lập rõ ràng.

Điểm thứ ba liên quan tới con đường kháng cáo. Việc các đội quản lý nộp đơn kháng cáo cho thấy tồn tại một quy trình xem xét nội bộ. Nhưng nếu quy trình đó nằm trong tay chính nhà phát hành đã ra án phạt, thì về mặt cấu trúc, bên phản đối và bên phán xử chung một mái nhà. Trong chuẩn mực tố tụng của thể thao truyền thống, đây là điều tối kỵ. Một cầu thủ bóng đá bị phạt bởi một liên đoàn vẫn có quyền đưa vụ việc lên tòa án trọng tài thể thao độc lập. Esports chưa có cơ quan tương đương. Vì thế mọi kháng cáo, dù được tiếp nhận, đều mang theo nghi ngờ về tính độc lập ngay từ lúc nộp đơn.

Tôi từng thấy mô thức này lặp lại nhiều lần đến mức nó trở thành một quy luật. Mỗi khi có án phạt gây tranh cãi trong một tựa game thuộc sở hữu tư nhân, cuộc tranh luận lại diễn ra theo cùng một vòng: nhà phát hành công bố án phạt, cộng đồng phản ứng, một vài tiếng nói đòi minh bạch xuất hiện, nhà phát hành im lặng hoặc chỉ cung cấp thông tin tối thiểu, câu chuyện lắng xuống, và cấu trúc vẫn nguyên vẹn. Vòng lặp đó chỉ có thể phá vỡ nếu có một lực lượng đủ nặng để buộc hệ thống phải trả lời. Một đài truyền hình quốc gia là lực lượng như vậy. Bốn phẩy một triệu chữ ký là lực lượng như vậy. Nhưng cũng cần thừa nhận: cả hai lực lượng này đều tác động từ bên ngoài hệ thống, chứ không phải từ bên trong.

Một chi tiết khác xứng đáng được nhìn bằng con mắt của người làm phân tích dữ liệu. Sự kiện này xảy ra trong bối cảnh thị trường chuyển nhượng đang sôi động. Đây là thời điểm mà mọi tin đồn về hợp đồng, về phí chuyển nhượng, về điều khoản giải phóng đều được khuếch đại. Trong một thị trường như vậy, một biến cố về tính chính trực cạnh tranh có sức lan tỏa lớn hơn bình thường, bởi nó chạm vào lòng tin. Và lòng tin là thứ nền tảng của mọi dòng tiền trong thể thao, từ tài trợ đến bản quyền truyền thông đến niềm tin của cổ động viên. Giá trị của một bản hợp đồng không nằm ở con số, mà ở câu chuyện nó mở ra. Và câu chuyện mở ra từ một hệ thống thiếu minh bạch là câu chuyện không ai muốn ký vào.

Ở tầng khu vực, sự việc mang một ý nghĩa đối sánh thú vị. Việt Nam được đặt cạnh Hàn Quốc trong cách gọi "diễn biến PUBG Việt Nam – Hàn Quốc". Hàn Quốc là một cường quốc PUBG, cũng là quê hương của Krafton. Việc một khu vực đang lên như Việt Nam đối diện với một nhà phát hành đến từ một khu vực dẫn đầu đặt ra câu hỏi về tương quan quyền lực trong việc định hình luật chơi. Khi quyền viết luật nằm ở một trung tâm, thì các khu vực ngoại vi, dù có sức mạnh thi đấu và sức mạnh công chúng, vẫn có ít tiếng nói trong việc định hình tiêu chuẩn. Đây là cấu trúc bất đối xứng mà ngành esports toàn cầu vẫn đang mang theo, và nó không thể giải quyết bằng một án phạt hay một đơn kháng cáo.

Contrarian: kiểm tra lại sự lãng mạn hóa và những khoảng trống của dữ liệu

Đến đây tôi phải tự đặt mình vào thế đối chiếu. Bởi giọng điệu đòi minh bạch nghe rất dễ chịu, rất đúng đắn, và rất nguy hiểm. Nguy hiểm ở chỗ nó có thể đẩy người ta tới một kết luận mà dữ liệu không đủ sức chống đỡ.

Hãy nhìn vào con số 4,1 triệu chữ ký. Đây là một tín hiệu xã hội mạnh, nhưng nó là tín hiệu về cảm xúc cộng đồng, không phải bằng chứng về sự thật pháp lý. Một chữ ký nói rằng người ký muốn công lý. Nó không nói rằng người ký biết điều gì đã xảy ra. Nguồn tin cũng lưu ý rằng con số này đến từ một tiêu đề bài viết liên quan và cần được kiểm chứng lại, có thể bao gồm cả những người ký với mức độ cam kết thấp. Khi một đám đông đã phần lớn định hình trước rằng các tuyển thủ là nạn nhân, thì bất kỳ kết luận nào đi ngược lại sau này sẽ bị coi là bất công, dù nó có căn cứ. Đây là một khoảng cách kỳ vọng lớn, và nó cần được nói ra mà không bị hiểu thành sự phản bội.

Điều tôi muốn nói ở đây rất cụ thể: hành vi vi phạm cụ thể vẫn chưa được công bố. Không có điều luật nào được nêu tên. Không có bằng chứng nào được đưa ra. Trong tình trạng đó, việc cộng đồng kết luận nhà phát hành sai là một kết luận dựa trên thái độ, không dựa trên dữ kiện. Và nhà phát hành im lặng cũng không tự động chứng minh rằng họ có điều muốn giấu. Im lặng có thể đến từ quy trình pháp lý, từ điều khoản bảo mật, hoặc từ thói quen truyền thông kém của một tổ chức vốn không quen bị chất vấn công khai. Tôi không biết. Và tôi phải nói rằng tôi không biết.

Một phản biện khác đến từ chính bên bị cho là yếu thế. Nếu các tuyển thủ có đơn vị đại diện, có đội quản lý, có một hạ tầng nghề nghiệp đứng sau, và có một lượng người ủng hộ ở mức bốn phẩy một triệu người ký tên, thì họ không phải những cá nhân đơn độc không có tiếng nói. Họ có sức mạnh công chúng vượt xa một tuyển thủ bình thường. Điều đó không làm cho án phạt tự động sai, nhưng nó làm cho tuyên bố "người chơi nhỏ bé bị hệ thống nghiền nát" trở nên quá đơn giản. Một hệ thống cũng có quyền bảo vệ tính chính trực của chính nó, và một tập thể cũng có quyền đòi hỏi luật chơi được thực thi nghiêm túc. Vấn đề nằm ở cách thức, không nằm ở sự tồn tại của chế tài.

Đến đây câu chuyện tự tách thành hai vấn đề cần được xử lý riêng. Vấn đề thứ nhất: nếu có vi phạm, thì hình phạt có tương xứng với hành vi hay không. Vấn đề thứ hai: dù hành vi thế nào, quy trình xử lý có đủ minh bạch và đáng tin hay không. Trộn hai vấn đề vào nhau là cách chắc chắn nhất để không giải quyết được vấn đề nào. Và tôi nghĩ đó chính là điều mà những người phát ngôn trên sóng VTV3 đang cố gắng tránh khi họ chọn không phán xét ai đúng ai sai, mà chỉ đòi thông tin.

Có những chiến thắng mà ta phải đọc lại ba lần mới thấy được nước mắt. Ở đây cũng vậy, nhưng theo chiều ngược lại. Có những bi kịch mà ta phải đọc lại ba lần mới thấy được rằng chưa chắc nó đã bi thảm như ta tưởng trong lần đọc đầu tiên. Cộng đồng đã đọc lần đầu và khóc. Người làm báo chí chuyên nghiệp phải đọc lần thứ ba, và giữ lại cái đầu lạnh.

Takeaway: điều gì còn lại sau khi ánh đèn sân khấu tắt

Có một điều mà tôi tin chắc trong toàn bộ câu chuyện này, và nó không liên quan đến việc Himass hay TanVuu có vi phạm hay không. Mỗi trận đấu là một chương, và tôi chỉ đang lật trang. Nhưng có những chương không kết thúc ở tiếng còi. Chúng kết thúc ở một văn bản luật chưa được viết, ở một cơ chế phúc thẩm chưa được dựng, ở một cơ quan độc lập chưa tồn tại. Nếu các đơn kháng cáo được chấp nhận toàn bộ hay một phần, các tuyển thủ trở lại sân đấu, và câu chuyện khép lại như một biến cố đơn lẻ, thì hệ thống vẫn nguyên vẹn và vòng lặp sẽ tiếp tục. Nếu một điều khoản được công bố rõ ràng, một quy trình được đưa ra ánh sáng, một tiêu chuẩn được viết thành văn bản và áp dụng cả cho một giải showmatch, thì câu chuyện mới thực sự kết thúc ở một chỗ khác, tốt hơn.

Tôi không dự đoán kết quả. Tôi chỉ đọc câu chuyện đang viết dở. Và chương tiếp theo sẽ không được viết bởi Krafton, bởi VTV3, hay bởi bốn phẩy một triệu chữ ký. Nó sẽ được viết bởi câu hỏi rất đơn giản mà cả một ngành công nghiệp vẫn đang lảng tránh: khi nhà phát hành vừa cầm bút viết luật, vừa cầm loa tổ chức giải, vừa cầm búa xử án, ai sẽ là người đảm bảo công lý không phụ thuộc vào thiện chí của chính họ?