Pakistan tái cấu trúc ngành chăn nuôi hướng tới mục tiêu xuất khẩu 2028: Bài toán nằm ở chứng nhận, không phải sản lượng

Một cuộc họp do Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chủ trì, quy tụ sáu bộ trưởng liên bang cùng các cố vấn, đã thông qua khuôn khổ chiến lược chăn nuôi và xuất khẩu thịt có hệ thống đầu tiên ở cấp quốc gia. Điều đáng chú ý không nằm ở quy mô cuộc họp, mà ở việc ngành chăn nuôi lần đầu được đặt vào một lộ trình có mục tiêu, có cơ chế và có thời hạn cụ thể. Bối cảnh đằng sau quyết định này là những con số cho thấy một khoảng trống lớn. Ngành chăn nuôi Pakistan đóng góp 14,97% vào nền kinh tế quốc gia và 63,6% vào giá trị khu vực nông nghiệp. Tổng giá trị ngành ước tính 5.500 tỷ rupee, với quy mô đàn 245 triệu con. Mỗi năm, nước này sản xuất 6,31 triệu tấn thịt và 74,69 triệu tấn sữa. Khoảng 8 triệu hộ gia đình nông thôn sống dựa vào chuỗi giá trị này. Nhưng kim ngạch xuất khẩu thịt trong năm tài khóa 2026-26 chỉ đạt khoảng 530 triệu USD. So với sản lượng 6,31 triệu tấn, phần xuất khẩu chiếm tỷ trọng rất nhỏ; gần như toàn bộ sản lượng được tiêu thụ trong nước. Đây chính là cơ sở kỹ thuật biện minh cho một cuộc tái cấu trúc: một nền sản xuất lớn đi kèm một dấu chân xuất khẩu nhỏ và tập trung về mặt địa lý. Trọng tâm của chiến lược là một mô hình tích hợp dọc. Nhà nước cho phép nhập khẩu miễn thuế giống vật nuôi cao cấp, sau đó kiểm soát quá trình chăn nuôi trên các trang trại chuyên biệt, gắn thẻ để ngăn chặn việc chuyển hướng nguồn giống vào đàn nội địa, và cuối cùng xuất khẩu qua cửa kiểm soát chứng nhận. Chuỗi này được thiết kế từ đầu đến cuối: từ chăn nuôi, chế biến, chuỗi lạnh, đến tách xương và gia tăng giá trị. Trong chuỗi đó, tách xương và chế biến gia tăng giá trị là mắt xích có biên lợi nhuận cao nhất, và việc ưu tiên nó là hợp lý. Việc gắn thẻ bắt buộc là một chi tiết đáng lưu ý. Nó cho thấy tồn tại một vấn đề rò rỉ trước đó: nguồn giống nhập khẩu chất lượng cao từng bị chuyển hướng vào đàn nội địa hoặc bán lại, làm mất mục tiêu xuất khẩu. Cơ chế gắn thẻ vì thế mang tính kiểm soát chống thất thoát nhiều hơn là một thủ tục hành chính đơn thuần. Song song đó, Pakistan đẩy mạnh ba trụ cột về an toàn dịch bệnh và tiêu chuẩn: xóa bỏ dịch lở mồm long móng (FMD), chứng nhận lò mổ, và xác nhận của bên thứ ba. Cách tiếp cận này chẩn đoán đúng điểm nghẽn thực sự của ngành: rào cản nằm ở khả năng tiếp cận thị trường và tuân thủ tiêu chuẩn vệ sinh dịch tễ, chứ không phải ở sản lượng. Ngôn ngữ vùng và khu vực an toàn FMD mà chính phủ sử dụng phản chiếu thuật ngữ chính thức của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), hàm ý Pakistan đang nhắm tới quy chế FMD-free được WOAH công nhận như cánh cửa vào các thị trường cao cấp. Về đích đến, phần lớn xuất khẩu hiện tại chảy vào các quốc gia vùng Vịnh - Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Ả Rập Xê Út, Kuwait và Qatar. Đây là một mức độ tập trung thị trường cao, một điểm dễ tổn thương kinh điển. Chiến lược đặt mục tiêu đa dạng hóa sang Malaysia, Ả Rập Xê Út và Trung Quốc, với cột mốc xuất khẩu được ấn định vào năm 2028. Việc nhắm tới Trung Quốc hàm ý theo đuổi chứng nhận kép: vừa Halal, vừa đạt quy chế an toàn dịch bệnh, bởi cửa nhập khẩu thịt bò của Trung Quốc được quyết định bởi tình trạng vệ sinh dịch tễ. Về mặt cấu trúc kinh tế, chiến lược này có tính hợp lý. Nguồn thuế bị bỏ qua từ nhập khẩu miễn thuế là một khoản chi phí tài khóa gián tiếp, trong khi phần lớn đầu tư công cần thiết lại nằm ở hạ tầng thú y và năng lực chứng nhận. Tính bền vững tài khóa phụ thuộc vào việc liệu các tỉnh có tài trợ cho công tác kiểm soát dịch bệnh hay không. Đây là điểm mà bức tranh trở nên phức tạp hơn. Ở khía cạnh cạnh tranh toàn cầu, Pakistan nằm trong nhóm xuất khẩu mới nổi đang tìm cách vươn lên nhóm được chứng nhận cao cấp. Brazil và Australia thuộc nhóm dẫn đầu với quy chế FMD-free và hệ thống chứng nhận hoàn chỉnh. Ấn Độ và Mỹ thuộc nhóm xuất khẩu theo quy mô. Pakistan, Sudan và Ethiopia nằm ở nhóm mới nổi với khoảng trống về chứng nhận. Quy mô đàn của Pakistan tương đương Brazil, nhưng khoảng cách về tình trạng an toàn dịch bệnh và chứng nhận là rất lớn. Lợi thế thực sự của Pakistan là vị trí địa lý gần vùng Vịnh, trong khi Brazil và Ấn Độ phải vận chuyển đường dài. Mô hình quản trị được thiết kế theo hướng tập trung. Thủ tướng đóng vai trò chủ trì, sáu bộ trưởng cùng tham gia, thể hiện mức độ ưu tiên chính trị cao. Tuy nhiên, mô hình này cũng là mô hình phối hợp đa đầu mối, vốn là một rủi ro triển khai đã được biết đến. Chiến lược dựa vào việc huy động các chuyên gia khu vực tư nhân, nhưng cần đảm bảo sự tham gia này kéo dài từ khâu thiết kế sang khâu thực thi, nếu không sẽ dẫn tới tình trạng có kế hoạch mà không có năng lực. Rủi ro lớn nhất của toàn bộ chương trình không nằm ở chiến lược, mà ở thực thi. Kế hoạch xóa bỏ FMD trong vòng hai tuần là điểm yếu rõ rệt nhất. FMD là bệnh đặc hữu mãn tính, đòi hỏi tiêm phòng và phân vùng trong nhiều năm, chứ không thể giải quyết bằng một lộ trình hai tuần. Đây là một dấu hiệu đỏ về tính khả thi. Việc xóa bỏ dịch bệnh lại là nhiệm vụ thuộc thẩm quyền cấp tỉnh, nên các chỉ đạo từ trung ương không thể bảo đảm kết quả. Sự phụ thuộc giữa liên bang và tỉnh là mắt xích yếu trong quản trị. Một điểm mù khác là tính phân tán của các hộ chăn nuôi nhỏ. Mô hình trang trại doanh nghiệp được thiết kế để đi vòng qua, thay vì tích hợp, các hộ nhỏ. Điều này tạo ra rủi ro về khả năng truy xuất nguồn gốc và chất lượng không đồng nhất, đồng thời đặt ra vấn đề công bằng: một nền nông nghiệp hai tầng có thể hình thành, trong đó các hộ nhỏ bị gạt khỏi chuỗi giá trị xuất khẩu. Việc mở rộng xuất khẩu cũng có thể siết nguồn cung nội địa và đẩy giá thịt lên - một rủi ro xã hội chưa được đề cập trong tài liệu. Bên cạnh đó, nguồn thông tin hiện tại đều đến từ chính phủ: các phát biểu của thủ tướng và các cuộc họp báo chính thức. Không có tiếng nói độc lập từ phe đối lập, từ ngành hay từ các chuyên gia để kiểm chứng. Nguồn tin đơn nhất và tự báo cáo là một rủi ro cần được tính đến khi đánh giá độ tin cậy. Tựu trung lại, đây là một chiến lược có thiết kế hợp lý, dữ liệu nền vững, nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực thực thi mà Pakistan chưa chứng minh được. Tiềm năng xuất khẩu của ngành chăn nuôi Pakistan là có thật và được ghi nhận bằng con số. Câu hỏi đặt ra là liệu một lộ trình có mục tiêu 2028, đi kèm một cột mốc hai tuần không thực tế, có thể đi hết chặng đường trước khi chính trị và thực tế dịch bệnh bào mòn niềm tin hay không. Nếu cột mốc FMD thất bại, nó có thể bị dùng để đặt dấu hỏi cho uy tín của toàn bộ chương trình - dù phần lõi chiến lược vẫn vững vàng.