Baku: Colapinto mất phanh, và một vòng lặp thù địch lại bắt đầu

Ở Baku, đèn của chiếc xe an toàn tắt, và cả đoàn đua nén lại thành một khối thép nóng. Vỏ lốp nguội. Má phanh nguội. Những khoảng cách mà các tay đua dày công xây suốt hai tiếng trước đó bị rút về gần như số không. Đó là lúc Franco Colapinto thuộc đội Alpine nhấn bàn đạp và không nhận được gì trở lại. Chiếc xe đi thẳng, chệch khỏi quỹ đạo, rồi tìm vào tường.

Tôi xem lại đoạn băng ấy nhiều lần, lần nào cũng dừng ở giây cuối cùng: bánh trước khóa cứng, vô lăng không xoay, đầu xe vẫn cắm thẳng về phía trước. Một tay đua giỏi không lái như thế. Một chiếc xe mất phanh thì có. Nhưng khi mảnh vỡ còn nằm rải trên đường đua và chiếc xe cứu hộ vừa lăn khỏi làn pit, một cuộc đua khác đã bắt đầu chạy. Cuộc đua ấy không diễn ra trên nhựa đường.

Tôi vốn viết về bóng đá, và tôi không có thói quen đứng trước một chặng đua Công thức 1 với tư cách người đưa tin. Nhưng có những buổi tối, môn thể thao bạn theo dõi không còn quan trọng bằng câu chuyện nó để lại phía sau vạch đích. Buổi tối ở Baku là một buổi tối như thế.

Franco Colapinto đến với Alpine trong tư thế của một tay đua luôn bị đặt cạnh chữ tạm. Trước đó anh thuộc biên chế Williams, và khi chuyển sang đội đua nước Pháp, anh nhận chiếc xe thứ hai — chiếc ghế có hợp đồng ngắn, áp lực dài, và một tấm gương soi liên tục. Với một tay đua trẻ người Argentina, mỗi chặng đua là một buổi xin việc trước hàng triệu người xem, và không ai trong số họ được phép mắc lỗi hai lần.

Không lâu trước chặng đua tại Baku, đồng đội của anh là Pierre Gasly đã hứng một đợt tấn công trên mạng sau chặng Spanish Grand Prix. Cùng một đội. Hai tay đua khác nhau. Hai lần liên tiếp trong cùng một mùa giải. Khi một câu chuyện lặp lại với hai nhân vật khác nhau, nó thôi là chuyện cá nhân, và trở thành chuyện cấu trúc.

Rồi đến lượt Colapinto. Ở lần khởi động lại sau xe an toàn, anh mất phanh, chiếc xe đâm mạnh, và cú đâm ấy kéo theo cả Lando Norris của McLaren lẫn chính Gasly — người ngồi cùng gara với anh. Một buổi chiều, một tay đua làm hỏng cuộc đua của hai người khác. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, những khoảnh khắc đoàn xe bị nén lại luôn là nơi tai nạn sinh ra, bởi ở đó tốc độ phản ứng không còn do tay lái quyết định, mà do nhiệt độ lốp, nhiệt độ phanh, và những thứ nằm ngoài tầm tay.

Sau chặng đua, Norris nói với báo giới rằng có những tay đua không ở đẳng cấp Formula 1, và nhắc tới một tay đua Nam Mỹ. Câu nói ấy được chia sẻ lại như một phán quyết. Colapinto lên tiếng xin lỗi và thừa nhận sai lầm của mình. Rồi từ hai phía, những tin nhắn ùa về: xúc phạm, miệt thị, phân biệt đối xử. Alpine buộc phải ra thông cáo, khẳng định rằng việc lên án quấy rối trên mạng xã hội không nhắm vào một nhóm cổ động viên cụ thể, không nhắm vào người hâm mộ của một đội hay một tay đua nào, rằng đó là trách nhiệm mang tính phổ quát, và rằng đây đã trở thành sự việc tái diễn trong những chặng gần đây, không thể dung thứ.

Trong một chặng đua, lần khởi động lại sau xe an toàn là khoảnh khắc có độ biến động cao nhất. Đoàn xe bị nén thành khối, lốp và phanh nằm ngoài vùng nhiệt độ làm việc, khoảng cách giữa các xe chỉ còn vài mét, và mọi quyết định phải hoàn tất trước khi bộ não kịp kiểm tra lại. Trong điều kiện ấy, một chiếc xe mất phanh không phải là giả thuyết xa lạ. Nó là kịch bản được lường trước. Các đội đua lớn dành hẳn một quy trình cho vòng đua ra khỏi làn pit: làm nóng phanh, giữ nhiệt độ trong cửa sổ hoạt động, tính lại điểm phanh. Khi quy trình ấy trượt, chiếc xe vẫn đẹp, vẫn nhanh, vẫn đúng lộ trình — cho tới góc cua đầu tiên.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác: câu chuyện nguyên nhân bị xé làm đôi. Một nửa nói về lỗi kỹ thuật, tức là mất phanh. Nửa còn lại nói về lỗi con người, tức là một tay đua xin lỗi và thừa nhận sai lầm. Hai nửa ấy không khớp với nhau. Người ta có thể xin lỗi vì đã để chiếc xe rơi vào tình huống ấy, nhưng không ai xin lỗi thay cho một hệ thống phanh đã hỏng. Cho tới khi có dữ liệu chính thức và kết luận của cơ quan quản lý, cả hai phiên bản vẫn cùng tồn tại. Và chính khoảng trống đó là mảnh đất tốt nhất cho một cuộc tranh cãi không có ngày kết thúc.

Câu nói của Norris cũng nằm trong vùng xám ấy. Nó là một ý kiến, không phải một phán quyết. Trong mọi môn thể thao, người nổi tiếng có quyền nói, và công chúng có quyền cho rằng câu nói đó hơi quá. Nhưng khi một tay đua hàng đầu đặt một tay đua trẻ ra ngoài ranh giới của giải đấu, câu nói ấy thôi là bình luận. Nó trở thành giấy phép. Nó xác nhận với những kẻ đang chửi mắng rằng họ đang chửi mắng đúng người.

Đây là cơ chế cộng hưởng quen thuộc nhất của mạng xã hội: một hành động nhỏ trên đường đua, một phát ngôn lớn từ người có uy tín, và một đám đông tìm thấy nhau. Vòng tròn ấy vận hành theo luật riêng, và luật ấy không có trọng tài.

Điều đáng nói hơn là tính lặp lại. Gasly bị tấn công sau chặng Tây Ban Nha. Colapinto bị tấn công sau chặng Baku. Cùng một đội, hai tay đua, hai lần trong một mùa giải. Khi nạn nhân thay đổi mà kịch bản không đổi, vấn đề không còn nằm ở một nhóm người hâm mộ cá biệt. Nó nằm ở cách cả một hệ sinh thái vận hành — nơi phát ngôn của người nổi tiếng trở thành nhiên liệu, và nơi thuật toán thưởng cho sự giận dữ.

Thông cáo của Alpine đọc rất kỹ. Nó không nhắc tên ai, không quy trách nhiệm cho nhóm cổ động viên nào, và nhấn mạnh rằng vấn đề mang tính phổ quát. Về mặt truyền thông khủng hoảng, đó là lựa chọn trưởng thành: nó bảo vệ cùng lúc hai tay đua, và không tự đẩy đội vào một cuộc chiến với bất kỳ cộng đồng người hâm mộ nào. Nhưng cũng chính cách nói ấy biến thông cáo thành một tuyên bố chuẩn mực, không phải một hành động. Nó lên án, nó không xử lý. Không hình phạt nào được đề xuất, không cơ chế nào được thiết lập, không tên ai được nêu. Một tuyên bố như thế có thể phát đi sau bất kỳ chặng đua nào, vào bất kỳ mùa giải nào, mà không cần sửa một chữ.

Câu nói đáng ghi nhớ nhất trong thông cáo là đội có trách nhiệm lên tiếng, và cả trách nhiệm góp phần tìm ra giải pháp. Nửa sau của câu mới là phần quan trọng: nó thừa nhận rằng bộ công cụ hiện tại chưa đủ. Trong nhiều môn thể thao, quấy rối trên mạng đang được chuyển từ phạm trù truyền thông sang phạm trù trách nhiệm chăm sóc, tức là nghĩa vụ của tổ chức đối với sức khỏe tinh thần của người lao động. Khi một tay đua mở điện thoại sau chặng đua và nhận về hàng nghìn tin nhắn miệt thị, đó không còn là chuyện hình ảnh. Đó là chuyện an toàn.

Alpine là đội đua thuộc sở hữu của tập đoàn Renault. Với một đội gắn với thương hiệu xe hơi, giá trị nằm ở vị trí trên đường đua, và nằm cả ở hình ảnh bán cho nhà tài trợ. Một scandal kéo dài không làm hỏng động cơ, nhưng nó làm hỏng những bản hợp đồng chưa ký. Đó là lý do vì sao phản ứng của đội nhanh và có tổ chức: không phải vì đội muốn thắng một cuộc tranh luận, mà vì đội không thể để cuộc tranh luận ấy dính vào logo của mình.

Tôi vẫn nhớ những ngày ở Nga, khi tôi học cách nghe trận đấu bằng mắt, và nghe nước Nga bằng sự im lặng. Ở một sân vận động lớn, âm thanh không phải thứ duy nhất cho biết trận đấu đang diễn ra; có những khoảng lặng nói nhiều hơn tiếng hét. Im lặng không phải thiếu âm thanh, mà là nơi âm thanh chưa kịp chạm tới. Trên mạng xã hội thì ngược lại. Ở đó, im lặng không tồn tại, và vì thế mà mọi thứ đều trở thành tiếng ồn.

Chiếc xe quay chậm lại, tôi mới thấy phía sau tay lái là bao nhiêu phận người. Sau cái tên Colapinto là một học viện tay đua, một quốc gia đang chờ, một gia đình, và một bản hợp đồng có thể bị chấm dứt bằng một cuộc họp. Sau cái tên Gasly là một người vừa bị đồng đội đâm hỏng cuộc đua, rồi mở điện thoại và đọc những dòng chữ mà không ai nên đọc. Cuộc đua ở Baku kết thúc trong vài giờ. Cuộc đua trên mạng thì không có cờ đích.

Nhưng nếu chỉ dừng ở câu chuyện người hâm mộ, ta sẽ bỏ qua phần khó nhất. Cuộc tranh luận đang diễn ra — Colapinto có xứng đáng ngồi ở Formula 1 hay không — là một cuộc tranh luận sai đề. Nó đặt câu hỏi về một cá nhân, trong khi dữ kiện đang chỉ về một hệ thống.

Cú đâm ở Baku kéo theo hai hệ quả, và cả hai đều nằm ngoài cá nhân Colapinto. Về mặt kỹ thuật, nếu phanh mất hiệu lực vì nhiệt độ ở vòng đua ra khỏi làn pit, thì trách nhiệm thuộc về quy trình chuẩn bị của đội, chứ không thuộc về phản xạ của người lái. Về mặt nội bộ, cú đâm ấy phá hỏng chặng đua của chính Gasly, người ngồi cùng gara. Trong một đội đua, khi chiếc xe số hai đâm vào chiếc xe số một, điều xảy ra sau đó không phải là những dòng trạng thái. Nó là những cuộc họp kín, những buổi phân tích dữ liệu, những lần điều chỉnh cách làm việc trong garage. Không bảng điểm nào ghi lại điều đó, và không thông cáo nào nhắc tới nó.

Còn một hệ quả nữa, xa hơn và ít được nói tới. Một tay đua trẻ nhìn vào màn hình sau chặng đua và học được bài học rằng sân chơi này thưởng cho người nhanh, nhưng trừng phạt người chậm bằng những thứ không liên quan tới tốc độ. Nếu mỗi lần mắc lỗi đều kéo theo một đợt tấn công có tổ chức, thì dòng tay đua trẻ sẽ tính toán lại con đường của mình. Không phải tất cả, nhưng đủ để thay đổi cách một thế hệ bước vào môn thể thao này.

Khi chặng đua tiếp theo bắt đầu, sẽ lại có một lần khởi động lại, một đoàn xe nén lại, một ai đó phải quyết định trong nửa giây. Sẽ lại có một phát ngôn, một cơn bão, một thông cáo, một vòng lặp. Điều đáng chờ không phải là một lời xin lỗi mới, mà là một cơ chế mới, thứ có thể tồn tại lâu hơn cơn giận của một buổi tối. Cho tới lúc ấy, bức tường ở Baku vẫn ở đó. Và những tin nhắn cũng vậy.