Adam Idah bị phân biệt chủng tộc: FAI tự điều tra khi Uefa đứng ngoài cuộc

Trên sân cỏ nước Cộng hòa Ireland vào một buổi tối tháng Mười, chiến thắng 3-0 trước Israel gần như trọn vẹn. Hàng thủ chơi chắc chắn, các tiền vệ luân chuyển bóng với nhịp điệu khoan thai, và Adam Idah, tiền đạo gốc Nigeria khoác áo số 11, liên tục khuấy đảo vòng cấm đối phương bằng những pha chạy chỗ thông minh. Khán đài nhà hát vang những bài ca chiến thắng. Nhưng ở một góc sân thưa thớt, nơi một nhóm nhỏ cổ động viên Israel ngồi với những lá cờ xanh trắng, có một điều gì đó vỡ ra. Jayson Molumby, tiền vệ số 6, bỗng rời khỏi vị trí và chạy về phía trọng tài chính. Anh chỉ tay lên khán đài, nói một câu ngắn gọn. Trọng tài lắng nghe, gật đầu, rồi ra hiệu trận đấu tiếp tục. Mọi thứ trở lại nhịp vốn có. Nhưng chính khoảnh khắc lệch pha ấy đã trở thành khởi đầu của một câu chuyện dài về sự im lặng, trách nhiệm và lỗ hổng trong hệ thống kỷ luật của bóng đá châu Âu. Sau trận đấu, Liên đoàn bóng đá Ireland (FAI) mới hiểu được điều Molumby đã nói với trọng tài. Anh khẳng định một nhóm cổ động viên Israel đã hát những câu từ mang tính phân biệt chủng tộc nhắm vào Adam Idah. Ngay lập tức, FAI liên hệ với giám sát trận đấu do Uefa chỉ định. Câu trả lời họ nhận được khiến tất cả kinh ngạc: bởi vì không có 'cáo buộc rõ ràng' về phân biệt chủng tộc được báo cáo trong thời gian trận đấu, các quy trình tiêu chuẩn đã không được kích hoạt, và Uefa không thể mở cuộc điều tra. Nói cách khác, lời nói của một cầu thủ đang thi đấu, người trực tiếp nghe thấy sự lăng mạ hướng về đồng đội mình, không được coi là một cáo buộc chính thức. Nó chỉ trở thành 'cáo buộc' nếu trọng tài ghi vào biên bản. Còn trọng tài thì nói rằng ông không nghe thấy gì. Vậy là một vụ việc nghiêm trọng rơi vào vùng xám. Từ góc nhìn của một người đã dành nhiều năm đứng bên lề sân cỏ, tôi biết rằng những lời lăng mạ phân biệt chủng tộc không bao giờ đến như một tiếng hét đơn lẻ. Chúng thường được hát lên theo điệu, được che giấu trong những bài ca cổ vũ tưởng chừng vô hại, hoặc được hô nhỏ trong một nhóm người để khó bị nhận diện. Trên các sân vận động hiện đại, với sức chứa hàng chục nghìn người, một nhóm khoảng vài chục người có thể dễ dàng biến một câu hát phân biệt chủng tộc thành một phần của 'bầu không khí'. Vậy nên, việc trọng tài không nghe thấy không có gì bất thường. Điều bất thường là Uefa, với hệ thống camera và micro hiện đại trải khắp sân, lại chọn cách dựa vào đôi tai của một trọng tài, người có thể không hiểu tiếng Hebrew hay tiếng Ả Rập, để quyết định có nên điều tra hay không. Nhịp chân trên sân cỏ không nói dối, chỉ cần đứng đủ lâu ở biên. Nhưng nếu người đứng ở biên không hiểu ngôn ngữ của khán đài, thì nhịp chân cũng vô nghĩa. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, những vụ phân biệt chủng tộc hiếm khi xảy ra chỉ bằng một từ hô to. Thường thì nó là một chuỗi các câu hát lặp đi lặp lại, có nhịp điệu, đến từ một nhóm nhỏ nhưng rất có tổ chức. Nhóm Israel tại trận này được mô tả là 'nhỏ', tức là họ dễ dàng tách biệt với phần còn lại của khán đài. Vị trí ngồi của họ, camera chiếu vào họ, micro đặt gần họ - tất cả đều có thể trở thành bằng chứng. Câu chuyện của FAI lần nữa cho thấy một sự thật khó chịu: bóng đá hiện đại dành nhiều nguồn lực cho công nghệ bắt lỗi việt vị hay kiểm tra bóng qua vạch vôi, nhưng lại rất nghèo nàn trong việc sử dụng công nghệ để bảo vệ cầu thủ khỏi sự tấn công bằng lời nói. Hàng trăm triệu euro được chi cho hệ thống VAR, nhưng không có hệ thống tương tự cho việc phát hiện giọng nói mang tính thù hận. Các liên đoàn quốc gia như FAI buộc phải tự bỏ tiền túi, tự thu thập đoạn ghi hình từ các đơn vị truyền hình, tự phân tích âm thanh từ các micro sân cỏ, rồi dựng lại hiện trường như một thám tử. Họ phải chứng minh điều mà lẽ ra Uefa phải có trách nhiệm điều tra từ đầu. Molumby xứng đáng được khen ngợi vì đã phản ứng nhanh. Nhưng một cầu thủ trên sân có quá nhiều việc phải làm: theo dõi bóng, giữ vị trí, nghe hiệu lệnh của trọng tài. Nếu cầu thủ phải đồng thời canh chừng khán đài, lắng nghe xem có ai đang hát câu gì, thì đó là một gánh nặng không nên tồn tại. Đáng lẽ, một liên đoàn bóng đá châu lục như Uefa nên có quy trình tự động: mỗi khi có từ ngữ thù hận được phát hiện, dù là bởi khán giả hay bởi người hâm mộ trên mạng xã hội, hệ thống sẽ ghi nhận và xử lý. Nhưng hiện tại, quy trình này phụ thuộc vào may mắn - may là có một cầu thủ đứng gần đó đủ nhạy cảm để nhận ra và đủ can đảm để lên tiếng. Ngoài vai trò trọng tài, còn có vai trò của chính cầu thủ bị hại. Adam Idah nói rằng anh không hề biết mình bị lăng mạ trong suốt trận đấu. Nhiều người có thể coi đó là một sự vô tâm, nhưng tôi lại thấy đó là một tín hiệu đáng báo động. Khi một người đã quá quen với việc phải nghe những lời lẽ thù hận trên sân cỏ, phản ứng tự nhiên nhất là học cách phớt lờ. Điều đó có nghĩa nạn phân biệt chủng tộc đã trở thành một phần của môi trường làm việc của họ. Ba lần gọi sai Xhaka dạy tôi đọc người trước khi viết, nhưng những gì Idah phải trải qua còn dạy nhiều hơn: im lặng không hề là đồng nghĩa với không có gì xảy ra. Nhiều người sẽ lập luận rằng Uefa không điều tra vì không có 'bằng chứng rõ ràng'. Nhưng xin hỏi: làm sao có bằng chứng rõ ràng nếu chính tổ chức sở hữu hệ thống camera nâng cao không chủ động tìm kiếm? Uefa đã có trong tay toàn bộ băng ghi hình của trận đấu, tất cả các góc quay, tất cả các bản ghi âm từ các kênh truyền hình. Họ có thể dễ dàng ra lệnh cho một nhóm chuyên gia phân tích, nhưng họ đã không làm. Thay vào đó, họ trốn sau quy trình. Họ nói: trọng tài không nghe thấy, cầu thủ không phàn nàn chính thức, vậy nên vụ việc không tồn tại. Cách hành xử này vô tình khuyến khích những kẻ phân biệt chủng tộc, bởi chúng biết rằng nếu chúng hát đủ nhỏ, hoặc hát bằng ngôn ngữ thiểu số, hoặc chọn một thời điểm khi không có micro hướng về phía mình, chúng sẽ thoát tội. Có một chi tiết khiến tôi day dứt. Trận lượt về giữa Ireland và Israel sẽ diễn ra trên một sân vận động không có khán giả tại Serbia. Đó là một biện pháp an ninh. Nhưng tại sao chúng ta phải đợi đến khi sân vắng thì mới có thể an toàn? Nếu một cầu thủ không thể được bảo vệ trong một sân vận động có đầy đủ camera và lực lượng an ninh, thì vấn đề không nằm ở khán giả, mà nằm ở cách hệ thống phản ứng với họ. Sân vắng, lòng người đầy - năm ấy tôi hiểu vì sao mình ngồi ở đây. Và khi sân vắng vì sợ hãi, tôi hiểu rằng bóng đá đang đánh mất điều gì đó căn bản: khả năng chào đón tất cả mọi người. Vậy FAI có thể đạt được điều gì? Họ đang thành lập một hội đồng gồm các chuyên gia, có thể bao gồm các nhà ngôn ngữ học, chuyên gia âm thanh và cựu trọng tài, để phân tích các đoạn băng ghi hình. Nếu họ tìm thấy bằng chứng, họ sẽ đệ trình lên Uefa với hy vọng buộc cơ quan này mở lại điều tra. Nhưng vấn đề lớn hơn là: liệu Uefa có chấp nhận hay không? Liên đoàn châu Âu vốn nổi tiếng với sự cứng nhắc trong quy trình. Một bằng chứng được thu thập sau trận đấu bởi một liên đoàn quốc gia có thể không đủ để kích hoạt các điều khoản kỷ luật. Tuy nhiên, nếu FAI thành công, điều đó sẽ tạo ra một tiền lệ quan trọng: các liên đoàn không còn phải đứng nhìn khi Uefa lảng tránh trách nhiệm. Họ có thể tự mình bảo vệ cầu thủ, và buộc Uefa phải thay đổi quy trình. Sự việc này có thể đã chìm vào quên lãng nếu không có sự theo dõi của một số phóng viên. BBC Sport là đơn vị đầu tiên đưa tin, và câu chuyện nhanh chóng lan truyền. Với tôi, truyền thông không chỉ có vai trò đưa tin, mà còn là một phần của quy trình giám sát. Khi Uefa im lặng, báo chí phải lên tiếng. Khi trọng tài không nghe thấy, những người cầm bút phải lắng nghe thay. Bóng đá từ lâu đã không còn là một trò chơi đơn thuần. Nó là tấm gương phản chiếu xã hội, với những thành kiến và định kiến được mang từ ngoài đời vào sân cỏ. Nếu bóng đá không dám đối diện với vấn đề phân biệt chủng tộc, nó sẽ trở thành nơi dung dưỡng cho sự căm ghét. Tôi đã sống ở nhiều quốc gia, chứng kiến nhiều nền bóng đá khác nhau, và tôi nhận ra rằng những nơi nào coi nhẹ vấn đề này, nơi đó bóng đá mất đi sự thuần khiết. Trong những ngày tới, khi đội tuyển Ireland còn ba trận đấu nữa trong đợt tập trung này, toàn đội sẽ phải nhắc mình rằng trọng tâm vẫn là bóng đá. Nhưng tôi tin rằng, câu chuyện về những gì Molumby nghe thấy, về những gì Idah không nghe thấy, và về việc FAI từ chối bỏ qua, sẽ được nhắc lại như một cột mốc. Liệu Uefa có dám đối diện với tiếng hát từ một khán đài thưa thớt? Liệu họ có chấp nhận đặt câu hỏi về chính quy trình của mình, hay sẽ tiếp tục lẩn trốn trong những trang điều lệ? Bóng đá đã thay đổi rất nhiều để chống lại bạo lực trên sân cỏ. Đã đến lúc cần một cuộc cách mạng tương tự cho những bạo lực ngôn từ trên khán đài.