Chiếc bàn kê trên hai thùng dầu: bóng bàn Anh đi tìm ký ức của những người đàn ông da đen trên 50 tuổi

Mặt bàn ông nhớ không xanh chuẩn giải đấu. Nó là một tấm ván kê trên hai thùng dầu, hoặc một khoảng xi măng ngoài sân trường, nơi quả bóng nảy lên nghe khô và lệch. Trong lời kêu gọi gửi cộng đồng mới đây, Over 50s Black Men Forum hỏi đúng một câu mà tôi cho là câu đáng giá nhất của tuần: “What did you use for a table and bat?” — Bạn đã lấy gì làm bàn, lấy gì làm vợt?

Tôi từng thấy Levi run trên sân khấu lớn. Cú run ấy làm nên huyền thoại. Nhưng trong nghề này, cú run khiến tôi phải dừng lại lâu nhất lại chẳng thuộc về tuyển thủ nào. Đó là bàn tay một người đàn ông ngoài sáu mươi, run khi đặt lên mặt bàn một tấm ảnh cũ, rồi nói rằng đây là nơi ông học đánh bóng bàn. Không có khán đài. Không có bảng điểm. Chỉ có một người và một ký ức.

Bối cảnh: một lời kêu gọi, không phải một trận đấu

Table Tennis England đang đăng tải lời kêu gọi đóng góp cho dự án di sản mang tên “Across the Table That Takes Me Back Home” — tạm dịch: “Bên kia mặt bàn đưa tôi về nhà”. Dự án do Over 50s Black Men Forum (viết tắt O5BM) khởi xướng, nhắm vào một nhóm rất cụ thể: những người đàn ông da đen từ 50 tuổi trở lên, những người có ký ức về bóng bàn trải từ Zaria ở miền bắc Nigeria, qua các quốc gia châu Phi và vùng Caribbean, cho tới các câu lạc bộ thanh thiếu niên ở Anh.

Đầu mối liên hệ được nêu tên là Enitan Kane. Người tham gia chỉ cần gửi vài câu qua email, kèm ảnh hoặc hiện vật nếu có; ban tổ chức cam kết xin phép trước khi trích dẫn hoặc công bố. Thời điểm được chọn không ngẫu nhiên: lời kêu gọi gắn với Black History Month — tháng Mười theo lịch Anh — và gắn với một hồ sơ đang chờ quyết định từ National Lottery Heritage Fund, quỹ tài trợ di sản của Vương quốc Anh.

Ở đây không có chuyển nhượng, không có bảng xếp hạng, không có suất dự giải. Nhưng với tôi, nó thuộc đúng loại tin khó viết nhất: loại tin không có điểm số nào để bám vào.

Phần lõi: bóng bàn lan ra thế giới bằng con đường không chính thức

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các dự án cộng đồng của tôi, điều đáng chú ý ở đây nằm ở cách dự án đặt câu hỏi về văn hóa vật chất. “Bạn đã dùng gì làm bàn?” là một câu hỏi về hạ tầng. Nó ngầm thừa nhận rằng ở nhiều nơi, bóng bàn chưa từng có bàn tiêu chuẩn, chưa từng có nhà thi đấu, chưa từng có trọng tài. Môn này đi vào cộng đồng qua sân trường, qua hội quán, qua những chiếc bàn phải trả tiền theo giờ ở châu Phi và Caribbean.

Bản đồ lan tỏa mà dự án phác ra — Zaria, châu Phi, Caribbean, Anh — không phải bản đồ thành tích. Đó là bản đồ di cư. Một người rời nơi này, mang theo cách cầm vợt; đến nơi khác, ông tìm lại môn thể thao cũ trong một câu lạc bộ thiếu niên, giữa một thành phố mà ông chưa từng thuộc về. Bóng bàn trở thành sợi dây nối giữa hai vùng đất, và trong nhiều trường hợp, nó là thứ duy nhất không cần dịch.

Ở tầng vận hành, mô hình này đáng chú ý vì một lý do khác. Các tổ chức thể thao cộng đồng ngày càng tìm tiền không phải từ nguồn tài trợ thể thao, mà từ nguồn tài trợ văn hóa và di sản. Một câu lạc bộ bóng bàn khó thuyết phục một nhà tài trợ thương mại rót tiền cho một nhóm người chơi trên năm mươi tuổi, không giải, không truyền hình. Nhưng một hồ sơ di sản về ký ức, bản sắc và di cư thì có cửa với quỹ văn hóa. Đó là một chuyển hướng chiến lược, và tôi cho rằng nó sẽ còn lan rộng.

Cũng cần nói rõ: bóng bàn ở tầng này vận hành như một môn thể thao trọn đời. Nó không đòi hỏi thể lực đỉnh cao, không cần một hệ thống đào tạo trẻ. Nó cần một mặt bàn và một người đối diện. Chính vì thế, nó là môn thể thao dễ bị bỏ quên nhất trong mọi bản tin, và cũng là môn giữ người chơi lâu nhất.

Góc phản trực giác: cẩn thận với việc biến ký ức thành hàng hóa

Tôi muốn nói thẳng một điều mà các dự án di sản thường né. Mọi dự án kiểu này đều có một rủi ro cấu trúc, và rủi ro ấy không nằm ở chuyên môn, mà nằm ở tính phụ thuộc. Sự tồn tại của dự án treo trên một hồ sơ tài trợ chưa được duyệt. Nếu hồ sơ trượt, những người đã gửi ảnh, đã kể lại chuyện của mình, sẽ bị bỏ lại giữa đường. Với một cộng đồng từng bị tổ chức bên ngoài thất hứa nhiều lần, đây là rủi ro thật, không phải rủi ro giấy tờ.

Rồi còn chuyện ký ức được thuật lại chứ không được kiểm chứng. Toàn bộ chất liệu ở đây là lời kể tự nguyện, không có tài liệu đối chiếu, không có biên bản trận đấu. Điều đó không làm nó sai. Nó chỉ có nghĩa rằng giá trị của dự án nằm ở tầng ký ức, và không nên bị kéo lên tầng dữ kiện lịch sử nếu thiếu kiểm chứng độc lập.

Và có một câu hỏi khó hơn. Ai kể câu chuyện này? Việc một liên đoàn quốc gia đứng ra làm bệ đỡ cho lời kêu gọi là tín hiệu tốt về mặt thể chế. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về quyền tự sự: cộng đồng kể chuyện của mình, hay cộng đồng được kể hộ trong một hồ sơ xin tiền? Tôi từng thấy nhiều dự án “trao tiếng nói” mà cuối cùng chỉ trao micro, còn người viết kịch bản vẫn ngồi ở tòa soạn.

Năm 47 tuổi, tòa soạn bảo tôi viết theo ý độc giả. Tôi bắt đầu viết điều họ cần. Dự án này kiểm tra lại bài học ấy ở một quy mô nhỏ hơn: điều một cộng đồng cần không phải lúc nào cũng là một kho lưu trữ đẹp — đôi khi chỉ là một lời hứa rằng kho lưu trữ ấy sẽ không bị bỏ dở.

Điểm đọng

Năm 2026, giải đấu rơi vào im lặng. Tôi nhận ra tiếng vỗ tay không cần khán đài. Dự án này nhắc tôi nhớ lại điều đó ở một quy mô nhỏ hơn nhiều: một mặt bàn kê trên hai thùng dầu cũng là một sân khấu, và người đàn ông kể lại chuyện cũ cũng là một tuyển thủ.

Nếu hồ sơ tài trợ kia được duyệt, chúng ta có thêm một kho lưu trữ. Nếu không, chúng ta vẫn còn câu hỏi hay nhất của dự án: bạn đã lấy gì làm bàn? Và có lẽ, câu hỏi đáng đặt tiếp theo là: chúng ta có đang giữ lại đủ những câu trả lời ấy trước khi người trả lời không còn ở đây nữa?